Nashr etish etikasi siyosati
NASHR ETISH ETIKASI SIYOSATI
- Umumiy tamoyillar
«O‘zbekiston arxeologiyasi» ilmiy jurnali tahririyati noetik xatti-harakatlar, plagiat, ilmiy ma’lumotlarni uydirish va soxtalashtirish, noqonuniy takroriy nashr, mualliflik bilan manipulyatsiya qilish, manfaatlar to‘qnashuvini yashirish va akademik halollik tamoyillarining boshqa buzilishlariga qarshi turadi.
Bunday buzilishlarning oldini olish, aniqlash va tegishli tarzda ko‘rib chiqish tahririyat, tahrir hay’ati va jurnal nashriyotchisining asosiy majburiyatlaridan biridir.
Tahririyat quyidagilarga amal qiladi:
- Nashr etikasi qo‘mitasi — Committee on Publication Ethics, COPE tamoyillari va tavsiyalariga;
- ilmiy va nashr etish etikasining xalqaro me’yorlariga;
- Publishing Ethics Resource Kit — PERK tavsiyalariga;
- O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga;
- jurnalning tahririy siyosati va ichki hujjatlariga.
COPE va PERK tavsiyalariga murojaat qilish, agar bunday a’zolik rasman rasmiylashtirilmagan bo‘lsa, jurnalning ushbu tashkilotlarga a’zoligini anglatmaydi.
Jurnalning etik me’yorlari nashr jarayonining barcha ishtirokchilariga tatbiq etiladi:
- mualliflar;
- taqrizchilar;
- bosh muharrir;
- tahrir hay’ati va tahririyat kengashi a’zolari;
- tahririyat xodimlari;
- nashriyotchi;
- taklif etilgan ekspertlar;
- tarjimonlar va texnik muharrirlar.
- Originallikni tekshirish
Kelib tushgan barcha qo‘lyozmalar ilmiy taqrizga yuborilishidan oldin StrikePlagiarism.com tizimi yordamida matn o‘xshashliklari va ehtimoliy noto‘g‘ri o‘zlashtirishlarga tekshiriladi.
Tizim hisoboti tahririy tekshiruvning yordamchi vositasidir. Matn o‘xshashliklari foizining o‘zi plagiat mavjudligi yoki mavjud emasligining yakuniy isboti hisoblanmaydi.
Tahririyat quyidagilarni baholaydi:
- aniqlangan o‘xshashliklarning xususiyati;
- to‘g‘ri havolalarning mavjudligi;
- so‘zma-so‘z o‘zlashtirishlar hajmi;
- standart ilmiy ifodalardan foydalanish;
- arxeologik materiallarni tavsiflash xususiyatlari;
- metodik bo‘limlardagi o‘xshashliklar;
- muallifning ilgari nashr etilgan o‘z matnlaridan qayta foydalanishi;
- jadvallar, rasmlar, xaritalar va fotosuratlardan qonuniy foydalanish.
Shubhali o‘xshashliklar aniqlansa, tahririyat quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:
- muallifdan tushuntirish so‘rash;
- matn va havolalarni tuzatishni talab qilish;
- materialni qo‘shimcha ekspertizaga yuborish;
- qo‘lyozmani rad etish;
- jiddiy buzilish aniqlansa, muallif tashkilotini xabardor qilish;
- buzilish nashrdan keyin aniqlansa, tuzatish yoki retraksiya tartibini qo‘llash.
- Nashr etish etikasi buzilishlarining asosiy shakllari
Nashr va ilmiy etika buzilishlariga quyidagilar kiradi:
- plagiat;
- o‘z-o‘zini plagiat qilish va o‘z matnidan noqonuniy qayta foydalanish;
- takroriy yoki parallel nashr;
- bitta qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga yuborish;
- ma’lumotlarni uydirish;
- natijalarni soxtalashtirish;
- tasvirlar bilan manipulyatsiya qilish;
- mavjud bo‘lmagan arxeologik materiallarni taqdim etish;
- topilmalar kelib chiqishini yolg‘on ko‘rsatish;
- arxeologik kontekstni o‘zgartirish yoki yashirish;
- uydirma manbalar va bibliografik havolalardan foydalanish;
- boshqalarning fotosuratlari, xaritalari, jadvallari va chizmalaridan noqonuniy foydalanish;
- boshqa tadqiqotchi yoki ekspeditsiya natijalarini o‘zlashtirish;
- shaxsni asossiz ravishda mualliflar qatoriga kiritish;
- muhim hissa qo‘shgan shaxsni mualliflar tarkibidan chiqarib tashlash;
- manfaatlar to‘qnashuvini yashirish;
- o‘z-o‘ziga iqtibos keltirishni suiiste’mol qilish;
- majburiy iqtibos keltirish;
- taqriz jarayoni bilan manipulyatsiya qilish;
- sun’iy intellektdan deklaratsiyasiz foydalanish;
- muzey, arxiv yoki fond materiallaridan foydalanish shartlarini buzish.
ILMIY MAQOLALARNI NASHR ETISH ETIKASI
- Nashr etiladigan materiallarga qo‘yiladigan talablar
Ko‘rib chiqish uchun quyidagi xususiyatlarga ega original ilmiy materiallar qabul qilinadi:
- ilgari to‘liq yoki muhim qismi nashr etilmagan;
- ayni paytda boshqa nashrda ko‘rib chiqilmayotgan;
- ishonchli tadqiqot natijalarini o‘z ichiga olgan;
- jurnal mavzusiga mos;
- ilmiy yangilikka ega;
- tekshirilishi mumkin bo‘lgan manbalar va materiallarga asoslangan;
- Mualliflar uchun qoidalarga muvofiq rasmiylashtirilgan;
- ilmiy va nashr etikasi me’yorlariga mos.
Quyidagilar aniqlangan materiallar qabul qilinmaydi:
- plagiat;
- boshqalarning tadqiqot natijalaridan noqonuniy foydalanish;
- ilgari nashr etilgan ishning sezilarli darajada takrorlanishi;
- uydirma yoki buzib ko‘rsatilgan ma’lumotlar;
- ishonchsiz bibliografik ma’lumotlar;
- kelib chiqishi noma’lum yoki noqonuniy materiallar;
- mualliflik huquqi buzilishlari.
Preprint, konferensiya tezisi yoki qisqa dastlabki xabar, agar muallif ularning mavjudligini ochiq ma’lum qilsa, havola taqdim etsa va tadqiqot natijalarini sezilarli kengaytirsa, albatta avvalgi nashr deb hisoblanmaydi. Qaror tahririyat tomonidan individual ravishda qabul qilinadi.
- Tahririy qaror mezonlari
Qo‘lyozmani qabul qilish yoki rad etish haqidagi qaror quyidagi mezonlarga asoslanadi:
- jurnal yo‘nalishiga muvofiqlik;
- ilmiy ahamiyat;
- originallik;
- dolzarblik;
- materiallarning ishonchliligi;
- usullarning asoslanganligi;
- dalillash sifati;
- xulosalarning olingan natijalarga muvofiqligi;
- bayonning aniqligi;
- nashr etish etikasiga rioya etish;
- mustaqil taqrizchilarning xulosalari.
Tijorat, ma’muriy, shaxsiy va boshqa begona manfaatlar nashr etish haqidagi qarorga ta’sir qilmasligi kerak.
Ijobiy taqrizlar maqolaning avtomatik qabul qilinishini anglatmaydi. Yakuniy qarorni tahrir hay’ati qabul qiladi.
- Nashrning bepul bo‘lishi
Jurnal quyidagilar uchun haq olmaydi:
- qo‘lyozma topshirish;
- rasmiylashtirishni tekshirish;
- originallikni tekshirish;
- ilmiy taqriz;
- tahririy qayta ishlash;
- maqolani nashr etish;
- materiallarni ochiq foydalanishda joylashtirish.
Nashr etilgan ilmiy maqolalar, sharhlar, taqrizlar va xabarlar uchun mualliflik haqi to‘lanmaydi.
Haq olinmasligi taqriz va tahririy qarorlarning mustaqilligiga ta’sir qilmaydi.
- Tahririy mustaqillik
Tahririyat qarorlarni quyidagilardan mustaqil ravishda qabul qiladi:
- muassis;
- homiylar;
- reklama beruvchilar;
- davlat va xususiy tashkilotlar;
- muallifning kasbiy mavqei;
- shaxsiy munosabatlar;
- tijorat manfaatlari.
Muassis va nashriyotchi muayyan qo‘lyozmaning ilmiy mazmunini baholashga aralashmasligi kerak.
Tahririy qarorlar materialning ilmiy sifati va jurnal siyosatiga muvofiqligi asosida qabul qilinadi.
- Kamsitmaslik
Tahririyat qo‘lyozmalarni mualliflarni quyidagi belgilar bo‘yicha kamsitmasdan baholaydi:
- jinsi;
- yoshi;
- irqi;
- etnik kelib chiqishi;
- fuqaroligi;
- tili;
- diniy e’tiqodi;
- siyosiy qarashlari;
- ijtimoiy mavqei;
- lavozimi;
- ilmiy darajasi;
- ish joyi;
- qo‘lyozmaning ilmiy sifati bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa belgilar.
- Maxfiylik
Tahririyat qo‘lyozmaning ko‘rib chiqishning barcha bosqichlarida maxfiyligini ta’minlaydi.
Nashr etilmagan materiallar quyidagicha ishlatilishi mumkin emas:
- begona shaxslarga berish;
- muharrirlar yoki taqrizchilar tomonidan o‘z tadqiqotlarida foydalanish;
- ommaviy muhokama qilish;
- muallif ruxsatisiz nusxa ko‘chirish yoki tarqatish.
Qo‘lyozmadan faqat uni ko‘rib chiqish, tekshirish va nashrga tayyorlashda bevosita ishtirok etuvchi shaxslar foydalanish huquqiga ega.
Quyidagi zaruratlarda istisnolarga yo‘l qo‘yiladi:
- qo‘shimcha taqriz;
- ehtimoliy buzilishni tekshirish;
- mualliflik huquqini tekshirish;
- muallif tashkilotiga murojaat qilish;
- qonunchilik talablarini bajarish.
- Muallif matnining yaxlitligi
Tahririyat quyidagilarni amalga oshirishga haqli:
- ilmiy tahrir;
- adabiy va uslubiy tahrir;
- korrektura;
- terminologiyani birxillashtirish;
- texnik rasmiylashtirish;
- bibliografik tavsiflarni tuzatish;
- metama’lumotlarni tayyorlash;
- jadvallar va illyustratsiyalarni qayta ishlash.
O‘zgartirishlar muallifning ilmiy pozitsiyasi, materiallari, natijalari yoki xulosalarini buzmasligi kerak.
Mazmunga oid jiddiy o‘zgartirishlar yozishmalar uchun muallif bilan kelishiladi.
Orfografik, punktuatsion va texnik tuzatishlar har bir o‘zgartirishni alohida kelishmasdan kiritilishi mumkin.
- Shikoyatlar va buzilishlar haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish
Tahririyat quyidagilarga oid asoslantirilgan murojaatlarni ko‘rib chiqadi:
- kelib tushgan qo‘lyozmalar;
- nashr etilgan maqolalar;
- muharrirlarning harakatlari;
- taqrizchilarning harakatlari;
- mualliflik;
- plagiat;
- manfaatlar to‘qnashuvi;
- ma’lumotlarning ishonchliligi;
- mualliflik huquqining buzilishi;
- taqriz tartibi.
Murojaat muammoning aniq tavsifi va imkon qadar tasdiqlovchi materiallarni o‘z ichiga olishi kerak.
Tahririyat quyidagilarni bajarish majburiyatini oladi:
- murojaatni ro‘yxatga olish;
- dastlabki tekshiruv o‘tkazish;
- manfaatdor shaxslarga tushuntirish berish imkonini taqdim etish;
- zarur bo‘lsa, mustaqil ekspertlarni jalb qilish;
- asoslantirilgan qaror qabul qilish;
- yo‘l qo‘yiladigan doirada arizachi va muallifni natijalar haqida xabardor qilish.
- Tuzatishlar va retraksiyalar
Nashrdan keyin xato yoki buzilishlar aniqlansa, tahririyat quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:
- tuzatish e’lon qilish;
- qo‘shimcha e’lon qilish;
- tashvish bildirish;
- maqolani qaytarib olish;
- istisno huquqiy holatlarda materialni o‘chirish.
Qarorlar jurnal saytida joylashtirilgan Nashrlarga tuzatish, qo‘shimcha kiritish va retraksiya siyosatiga muvofiq qabul qilinadi.
Tahririyat o‘z xatolari uchun javobgarlikni tan oladi va zarur bo‘lsa, tuzatish, aniqlashtirish yoki uzr e’lon qiladi.
- Mazmun uchun javobgarlik
Materiallarning ishonchliligi, havolalarning to‘g‘riligi va xulosalar mazmuni uchun mualliflar javobgardir.
Tahririyat va nashriyotchi nashr etilgan materiallar mualliflarining ilmiy baholari, talqinlari va xulosalarini har doim ham qo‘llab-quvvatlamaydi.
Maqolaning nashr etilishi muallifning har bir fikri tahririyat tomonidan rasman ma’qullanganini anglatmaydi.
ILMIY NASHRLAR MUALLIFLARINING ETIKASI
- Tadqiqotning ishonchliligi
Muallif ishonchli va aniq tavsiflangan natijalarni taqdim etishi shart.
Qo‘lyozmada quyidagilarni baholash imkonini beradigan ma’lumotlar keltirilishi kerak:
- materiallarning kelib chiqishi;
- tadqiqot usullari;
- ma’lumotlarni olish sharoitlari;
- tahlil mantiqi;
- talqinlarning asoslanganligi;
- xulosalarning taqdim etilgan natijalarga muvofiqligi.
Muallif quyidagilarni amalga oshirmasligi kerak:
- ma’lumotlarni uydirish;
- gipotezani tasdiqlash uchun natijalarni o‘zgartirish;
- noqulay ma’lumotlarni ilmiy izohsiz chiqarib tashlash;
- taxminlarni aniqlangan fakt sifatida taqdim etish;
- tadqiqot cheklovlarini yashirish.
- Arxeologik materiallar va topilmalar kelib chiqishi
Muallif quyidagilarni to‘g‘ri ko‘rsatishi shart:
- yodgorlik va materiallar topilgan joy;
- arxeologik kontekst;
- qazishma, obyekt, qatlam yoki dafn raqami;
- inventar va kolleksiya raqamlari;
- topilmalar saqlanayotgan joy;
- tadqiqot o‘tkazish ruxsati haqidagi ma’lumotlar;
- materiallarni olgan tashkilot yoki ekspeditsiya;
- arxiv yoki muzey ma’lumotlari manbasi.
Quyidagi yo‘llar bilan olingan materiallarni nashr etishga yo‘l qo‘yilmaydi:
- noqonuniy qazishmalar natijasida;
- madaniy boyliklarning noqonuniy muomalasidan;
- kolleksiya egasining roziligisiz;
- arxiv yoki fond saqlovidan foydalanish shartlarini buzgan holda;
- kelib chiqishi haqida ataylab yolg‘on ma’lumotlar bilan.
Arxeologik obyektni himoya qilish zarur bo‘lsa, tahririyat uning joylashuvining aniq koordinatalarini nashr etishni cheklashi mumkin.
- Originallik
Muallif qo‘lyozma quyidagi talablarga javob berishini kafolatlaydi:
- original ekanini;
- ilgari to‘liq yoki muhim qismi nashr etilmaganini;
- ayni paytda boshqa nashrga yuborilmaganini;
- rasmiylashtirilmagan o‘zlashtirishlarni o‘z ichiga olmasligini;
- ilgari nashr etilgan maqolaning ozgina o‘zgartirilgan versiyasi emasligini.
O‘zlashtirilgan barcha g‘oyalar, matnlar, ma’lumotlar va tasvirlar to‘g‘ri havolalar bilan birga berilishi kerak.
So‘zma-so‘z iqtibos manba va sahifa ko‘rsatilgan holda iqtibos sifatida rasmiylashtiriladi.
Boshqa muallif matnini havolasiz qayta ifodalash ham buzilish hisoblanadi.
- Nashr etilgan maqoladan qayta foydalanish
Nashrdan keyin muallif ayni materialni yangi va ilgari nashr etilmagan maqola sifatida boshqa nashrga yuborishga haqli emas.
Shu bilan birga, muallif quyidagi huquqlarni saqlab qoladi:
- natijalardan dissertatsiyada foydalanish;
- materialni monografiyaga kiritish;
- nashr etilgan versiyani repozitoriyda joylashtirish;
- maqoladan ta’lim maqsadlarida foydalanish;
- tarjimani nashr etish;
- materialni jurnal litsenziyasiga muvofiq tarqatish.
Har qanday qayta foydalanishda «O‘zbekiston arxeologiyasi» jurnalidagi birinchi nashr joyi ko‘rsatilishi kerak.
- O‘z-o‘zini plagiat qilish va takrorlash
Muallif o‘zining ilgari nashr etilgan quyidagi materiallaridan qayta foydalansa, ularga havola berishi shart:
- matn;
- ma’lumotlar;
- jadvallar;
- illyustratsiyalar;
- xulosalar;
- materiallar tavsifi.
Quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:
- matnning katta qismini havolasiz qayta nashr etish;
- bitta tadqiqotni sun’iy ravishda bir nechta bir xil turdagi maqolalarga bo‘lish;
- bitta natijalar to‘plamini turli nomlar bilan nashr etish;
- tadqiqotning ilgari nashr etilgan versiyasini yashirish.
- Mualliflik
Mualliflar qatoriga faqat quyidagilarga muhim intellektual hissa qo‘shgan shaxslar kiritiladi:
- tadqiqot konsepsiyasini shakllantirish;
- materiallarni olish;
- metodikani ishlab chiqish;
- ma’lumotlarni tahlil qilish;
- natijalarni talqin qilish;
- matnni tayyorlash yoki mazmunan tahrirlash.
Quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:
- faxriy mualliflik;
- sovg‘a muallifligi;
- rahbarni faqat egallab turgan lavozimi asosida mualliflar qatoriga kiritish;
- haqiqiy muallifni chiqarib tashlash;
- uydirma muallifni ko‘rsatish;
- shaxsni uning roziligisiz mualliflar qatoriga kiritish.
Texnik, ma’muriy yoki moliyaviy yordam ko‘rsatgan shaxslar «Minnatdorlik» bo‘limida ko‘rsatilishi mumkin.
Jamoaviy maqolalarda mualliflar hissasini CRediT taksonomiyasiga muvofiq ko‘rsatish tavsiya etiladi.
- Hammualliflarning roziligi
Yozishmalar uchun muallif quyidagilarni tasdiqlashi shart:
- barcha hammualliflar yakuniy versiya bilan tanishgan;
- barchasi maqolani yuborishga rozi;
- mualliflar tartibi kelishilgan;
- barcha mualliflar ishning o‘z qismi uchun javobgar;
- barcha mualliflar nashr shartlarini qabul qilgan.
Qo‘lyozma topshirilgandan keyin mualliflar tarkibi yoki tartibini o‘zgartirishga faqat barcha ishtirokchilarning yozma roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi.
- Manfaatlar to‘qnashuvi
Muallif tadqiqot natijalariga ta’sir qilishi yoki ta’sir qilayotgandek taassurot uyg‘otishi mumkin bo‘lgan har qanday holatni oshkor etishi shart.
Manfaatlar to‘qnashuviga quyidagilar kirishi mumkin:
- moliyaviy manfaatdorlik;
- mehnat munosabatlari;
- raqobatdosh loyihalarda ishtirok etish;
- shaxsiy munosabatlar;
- ma’muriy qaramlik;
- ekspertlik yoki maslahat faoliyati;
- tadqiq etilayotgan materiallarga bo‘lgan huquqlarga egalik;
- moliyalashtiruvchi tashkilotning manfaatdorligi.
Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lmasa, quyidagicha ko‘rsatiladi:
Manfaatlar to‘qnashuvi. Muallif manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradi.
- Moliyalashtirish
Muallif quyidagilarni ko‘rsatishi shart:
- moliyalashtirish manbasi;
- loyiha yoki grant raqami;
- mablag‘ taqdim etgan tashkilot;
- homiyning tadqiqotdagi roli;
- homiyning maqolani tayyorlashga ta’siri mavjudligi yoki mavjud emasligi.
Tadqiqot maxsus moliyalashtirishga ega bo‘lmagan bo‘lsa, bu alohida ko‘rsatiladi.
- Uchinchi shaxslar materiallaridan foydalanish
Muallif quyidagilarni nashr etish uchun zarur ruxsatlarni olishi shart:
- fotosuratlar;
- muzey buyumlari;
- arxiv hujjatlari;
- xaritalar;
- chizmalar;
- jadvallar;
- rekonstruksiyalar;
- nashr etilmagan ma’lumotlar;
- boshqa himoyalanadigan materiallar.
Boshqa tadqiqotchining yozma yoki og‘zaki xabaridan faqat uning roziligi va tegishli ko‘rsatma bilan foydalanish mumkin.
- Topshirish va nashrdan keyingi xatolar
Muallif jiddiy xatoni aniqlasa:
- ko‘rib chiqilayotgan qo‘lyozmada;
- qabul qilingan maqolada;
- allaqachon nashr etilgan maqolada,
u tahririyatni zudlik bilan xabardor qilishi shart.
Muallif quyidagilarni tayyorlashda tahririyat bilan hamkorlik qilishi kerak:
- tuzatish;
- qo‘shimcha;
- xato haqida bildirishnoma;
- retraksiya.
Muallifga ma’lum jiddiy xatoni yashirish nashr etish etikasi buzilishi sifatida baholanadi.
- Taqrizchilar e’tirozlariga javoblar
Muallif taqrizchilar va tahririyat e’tirozlarini diqqat bilan ko‘rib chiqishi shart.
Maqolani qayta ishlashda quyidagilar zarur:
- asoslantirilgan tuzatishlar kiritish;
- har bir e’tirozga javob tayyorlash;
- kiritilgan o‘zgartirishlar joyini ko‘rsatish;
- ayrim tavsiyalarga qo‘shilmaslik sabablarini tushuntirish.
Muallif taqrizchi bilan rozi bo‘lmaslikka haqli, biroq e’tirozlar ilmiy asoslangan va odobli shaklda bayon etilgan bo‘lishi kerak.
- Ilmiy tanqid
Ilmiy munozara hurmat bilan olib borilishi kerak.
Quyidagilarga yo‘l qo‘yilmaydi:
- shaxsiy hujumlar;
- haqoratlar;
- asossiz ayblovlar;
- kamsituvchi fikrlar;
- boshqa tadqiqotchining pozitsiyasini ataylab buzib ko‘rsatish.
Tanqid muallif shaxsiga emas, usullar, materiallar, dalillar va xulosalarga qaratilishi kerak.
- Mualliflik huquqi va litsenziya
Mualliflar o‘z asarlariga bo‘lgan mualliflik huquqlarini saqlab qoladilar.
Maqola qabul qilingandan keyin muallif nashriyotchiga bosma va elektron shakllarda birinchi nashr uchun noeksklyuziv huquq beradi.
Maqolalarning to‘liq matnlari Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International — CC BY-NC 4.0 litsenziyasi shartlari asosida tarqatiladi.
Muallif birinchi nashr joyini majburiy ko‘rsatgan holda maqolaning elektron nusxasini repozitoriylar va shaxsiy ilmiy resurslarda joylashtirishga haqli.
Maqoladan foydalanish shartlari Litsenziya shartnomasi va «Mualliflik huquqi va litsenziya siyosati» bo‘limida batafsil tartibga solinadi.
- Maqolani tarjima qilish
Maqolaning rasmiy tarjimasi tahririyat tomonidan tayyorlansa, uning matni nashrdan oldin muallif bilan kelishiladi. Uchinchi shaxslarning tarjimalari CC BY-NC 4.0 litsenziyasi shartlari bilan tartibga solinadi.
Muallif nashrdan keyin original va tarjima qilingan versiyalardan quyidagilarni majburiy ko‘rsatgan holda foydalanishga haqli:
- jurnal;
- yil va son;
- sahifalar;
- DOI;
- birinchi nashr tili.
ILMIY NASHRLARNI TAQRIZ QILISH ETIKASI
- Taqrizning mustaqilligi
Taqriz quyidagilardan xolis va mustaqil bo‘lishi kerak:
- tijorat manfaatlari;
- shaxsiy munosabatlar;
- ma’muriy bosim;
- ilmiy raqobat;
- muallifning milliy yoki institutsional mansubligi.
Ustuvor mezonlar quyidagilardir:
- ilmiy qiymat;
- yangilik;
- ishonchlilik;
- metodologiya sifati;
- xulosalarning asoslanganligi;
- jurnal mavzusiga muvofiqlik.
- Taqriz maxfiyligi
Taqrizchi qo‘lyozmaga maxfiy hujjat sifatida munosabatda bo‘lishi shart.
U quyidagilarga haqli emas:
- uni boshqa shaxsga berish;
- nashr etilmagan ma’lumotlardan foydalanish;
- materiallarni shaxsiy foydalanish uchun saqlash;
- maqolani taqriz jarayonidan tashqarida muhokama qilish;
- ko‘rib chiqish jarayoni haqidagi ma’lumotlarni oshkor etish.
Boshqa mutaxassisni jalb qilish zarur bo‘lsa, taqrizchi tahririyatning ruxsatini olishi kerak.
- Taqrizning xolisligi
Taqrizchi quyidagilarni taqdim etishi shart:
- xolis baho;
- asoslantirilgan e’tirozlar;
- aniq tavsiyalar;
- nashr etish imkoniyati haqidagi aniq xulosa.
Muallifga nisbatan shaxsiy tanqidga yo‘l qo‘yilmaydi.
E’tirozlar qo‘lyozmaning mazmuni, usullari, manbalari, natijalari, tuzilishi va rasmiylashtirilishiga taalluqli bo‘lishi kerak.
- Taqrizchining manfaatlar to‘qnashuvi
Taqrizchi quyidagi hollarda maqolani baholashdan voz kechishi shart:
- muallif bilan bir tashkilot yoki bo‘linmada ishlasa;
- yaqinda uning hammuallifi bo‘lgan bo‘lsa;
- muallifning ilmiy rahbari yoki shogirdi bo‘lsa;
- bir loyihada ishtirok etsa;
- shaxsiy yoki moliyaviy manfaatdorligi bo‘lsa;
- ilmiy ustuvorlik uchun muallif bilan raqobatlashsa;
- xolislikni ta’minlay olmasa.
Shubha tug‘ilganda taqrizchi muharrirni xabardor qilishi kerak.
- Taqrizchining vakolatliligi
Mutaxassis quyidagi hollarda taqrizdan voz kechishi kerak:
- mavzu uning vakolati doirasidan tashqarida bo‘lsa;
- qo‘llanilgan usullarni bilmasa;
- qo‘lyozma tilini baholay olmasa;
- belgilangan muddatda xulosa tayyorlay olmasa.
- Majburiy iqtibosga yo‘l qo‘ymaslik
Taqrizchi quyidagilardan iqtibos keltirishni talab qilmasligi kerak:
- o‘z ishlaridan;
- muayyan ilmiy guruh ishlaridan;
- muayyan jurnal nashrlaridan,
agar ular maqola mazmuni bilan bevosita bog‘liq bo‘lmasa.
Qo‘shimcha adabiyot bo‘yicha tavsiyalar ilmiy asoslangan bo‘lishi kerak.
- Buzilishlarni aniqlash
Taqrizchi quyidagilar alomatlarini aniqlasa:
- plagiat;
- takroriy nashr;
- uydirish yoki soxtalashtirish;
- tasvirlar bilan manipulyatsiya;
- uydirma havolalar;
- materiallarning noqonuniy kelib chiqishi;
- mualliflik huquqining buzilishi;
- deklaratsiya qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi,
bu haqda bosh muharrirga maxfiy ravishda xabar berishi shart.
Taqrizchi muallifni mustaqil ravishda omma oldida ayblamasligi kerak.
- Taqrizchi xulosasi
Taqrizchi quyidagilarni tavsiya qilishi mumkin:
- maqolani jiddiy o‘zgartirishlarsiz qabul qilish;
- kichik tuzatishlardan keyin qabul qilish;
- jiddiy qayta ishlashga yuborish;
- qo‘shimcha taqrizga yuborish;
- qo‘lyozmani rad etish.
Taqrizchining xulosasi tavsiyaviy xususiyatga ega.
Yakuniy qarorni tahrir hay’ati qabul qiladi.
MUHARRIRLAR VA NASHRIYOTCHI ETIKASI
- Muharrirning majburiyatlari
Muharrir quyidagilarni bajarishi shart:
- qo‘lyozmalarning adolatli ko‘rib chiqilishini ta’minlash;
- maxfiylikka rioya etish;
- vakolatli va mustaqil taqrizchilarni tayinlash;
- manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash;
- nashr etilmagan materiallardan foydalanmaslik;
- buzilishlar haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish;
- apellyatsiya berish imkoniyatini ta’minlash;
- ilmiy adabiyotlarni tuzatish choralarini ko‘rish;
- tahririy mustaqillikni himoya qilish.
- Muharrir yoki tahrir hay’ati a’zosining qo‘lyozmasi
Agar maqola muallifi quyidagilardan biri bo‘lsa:
- bosh muharrir;
- bosh muharrir o‘rinbosari;
- tahrir hay’ati a’zosi;
- tahririyat xodimi,
bunday muallif taqrizchilarni tanlash, qo‘lyozmani muhokama qilish va qaror qabul qilishda ishtirok etmaydi.
Ko‘rib chiqishni manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lmagan mustaqil muharrir tashkil etadi.
- Nashriyotchining majburiyatlari
Nashriyotchi quyidagilarni bajarishi shart:
- tahririy mustaqillikni qo‘llab-quvvatlash;
- jurnalning texnik faoliyatini ta’minlash;
- ilmiy hujjatlarni saqlashga ko‘maklashish;
- tahririy qarorlarga bosim o‘tkazmaslik;
- tuzatish va retraksiya jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash;
- nashr shartlarining shaffofligini ta’minlash;
- jarayon ishtirokchilarining shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish.
SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH SIYOSATI
- Umumiy talablar
Sun’iy intellekt muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas.
Mualliflar quyidagilar uchun to‘liq javobgardir:
- matnning aniqligi;
- ma’lumotlarning ishonchliligi;
- havolalarning to‘g‘riligi;
- plagiatning mavjud emasligi;
- xulosalar mazmuni;
- maxfiylikka rioya etish.
- Sun’iy intellektdan foydalanishni oshkor etish
Maqolani tayyorlashda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanilgan bo‘lsa, muallif quyidagilarni ko‘rsatishi kerak:
- vosita nomi;
- undan foydalanish maqsadi;
- ishning u qo‘llanilgan qismi;
- natijani inson tomonidan tekshirish xususiyati.
Agar mazmunli matn yaratmasa, imlo va formatni tekshirishning oddiy funksiyalarini deklaratsiya qilish talab etilmaydi.
- Sun’iy intellektdan taqiqlangan foydalanish
Sun’iy intellektdan quyidagilar uchun foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi:
- uydirma ma’lumotlar yaratish;
- mavjud bo‘lmagan manbalarni generatsiya qilish;
- soxta arxeologik tasvirlar tayyorlash;
- mustaqil ilmiy tahlil o‘rnini bosish;
- plagiatni yashirish;
- qo‘lyozmalar maxfiyligini buzish;
- yopiq muzey yoki arxiv ma’lumotlarini ruxsatsiz qayta ishlash.
Muharrirlar va taqrizchilar maxfiy qo‘lyozmalarni tegishli ruxsat va axborotni himoya qilish kafolatlarisiz ommaviy sun’iy intellekt tizimlariga yuklamasligi kerak.
REKLAMA VA HOMIYLIK SIYOSATI
- Reklamadan tahririy mustaqillik
Reklama materiallari va homiylik ko‘magi quyidagilarga ta’sir qilishi mumkin emas:
- maqolalarni tanlash;
- taqrizchilarni tayinlash;
- taqriz natijalari;
- nashr etish haqidagi qaror;
- ilmiy materiallar mazmuni;
- maqolalarni joylashtirish tartibi.
Jurnal faqat muayyan reklamaga hamrohlik qilish uchun tayyorlangan ilmiy materiallarni nashr etmaydi.
- Reklamani tahririy materiallardan ajratish
Reklama-axborot materiallari quyidagi talablarga javob berishi kerak:
- reklama sifatida aniq belgilanishi;
- ilmiy maqolalardan vizual ravishda ajratilishi;
- o‘quvchini chalg‘itmasligi;
- tahririy materiallarga taqlid qilmasligi;
- tahririyat tavsiyasi bilan bog‘lanmasligi.
Reklama tahririyat muayyan tovar, xizmat yoki tashkilotni qo‘llab-quvvatlayotgandek taassurot uyg‘otadigan tarzda joylashtirilmasligi kerak.
- Qabul qilib bo‘lmaydigan reklama
Tahririyat quyidagi materiallarni joylashtirishni rad etishga haqli:
- jurnal mavzusi va obro‘siga zid;
- ishonchsiz ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan;
- qonunchilikni buzadigan;
- uchinchi shaxslar huquqlarini buzadigan;
- ayrim shaxslar yoki guruhlarni kamsitadigan;
- madaniy merosga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan;
- tahririy mustaqillik bilan ziddiyat tug‘diradigan.
- Reklama bo‘yicha qarorlar qabul qilish
Reklamani joylashtirishga oid tashkiliy qarorlarni nashriyotchi qabul qiladi.
Bosh muharrir reklama materialini joylashtirishga quyidagi hollarda e’tiroz bildirishga haqli:
- manfaatlar to‘qnashuvini keltirib chiqarsa;
- tahririy mustaqillikka tahdid qilsa;
- nashr etish etikasiga zid bo‘lsa;
- o‘quvchilarni chalg‘itishi mumkin bo‘lsa.
Reklama yoki homiylikdan olinadigan daromad muayyan maqolani qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lmasligi kerak.
BUZILISHLARNI KO‘RIB CHIQISH
- Tekshirish tartibi
Ehtimoliy buzilish haqida ma’lumot olganda tahririyat:
- xabarni ro‘yxatga oladi;
- dastlabki tekshiruv o‘tkazadi;
- manfaatdor shaxslarni xabardor qiladi;
- tushuntirishlar va dastlabki materiallarni so‘raydi;
- zarur bo‘lsa, mustaqil ekspertlarni jalb qiladi;
- masalani tahrir hay’atida ko‘rib chiqadi;
- qaror qabul qiladi;
- muallif va arizachini xabardor qiladi.
Tekshiruv maxfiy tarzda va ishtirokchilarning tushuntirish taqdim etish huquqiga rioya qilgan holda o‘tkaziladi.
- Mumkin bo‘lgan choralar
Buzilish xususiyatiga qarab tahririyat quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:
- ogohlantirish yuborish;
- qo‘lyozmani tuzatishni talab qilish;
- maqolani rad etish;
- ko‘rib chiqishni to‘xtatish;
- o‘zgartirilmagan materialni qayta topshirishni taqiqlash;
- tuzatish e’lon qilish;
- tashvish bildirish;
- maqolani qaytarib olish;
- muallif tashkilotini xabardor qilish;
- boshqa jurnal tahririyatini xabardor qilish;
- huquq egasi yoki moliyalashtiruvchi tashkilotga murojaat qilish.
Choralar buzilishning xususiyati va og‘irligiga mutanosib bo‘lishi kerak.
- Apellyatsiya
Muallif, taqrizchi yoki boshqa manfaatdor shaxs tahririyat qarori ustidan shikoyat qilishga haqli.
Apellyatsiya quyidagi talablarga javob berishi kerak:
- yozma ravishda taqdim etilishi;
- aniq dalillarni o‘z ichiga olishi;
- jarayondagi ehtimoliy xatolarni ko‘rsatishi;
- tasdiqlovchi materiallar bilan birga taqdim etilishi.
Apellyatsiyani bosh muharrir, tahrir hay’ati yoki manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lmagan mustaqil ekspert ko‘rib chiqadi.
- Yakuniy qoida
Qo‘lyozmani «O‘zbekiston arxeologiyasi» jurnaliga yuborish orqali muallif ushbu Nashr etish etikasi siyosati bilan tanishgani va unga roziligini tasdiqlaydi.
Tahririyat o‘z tartib-taomillarini doimiy ravishda takomillashtirish va nashrdan oldin hamda keyin ehtimoliy buzilishlar haqidagi barcha asoslantirilgan xabarlarni ko‘rib chiqish majburiyatini oladi.