ENEOLIT VA BRONZA DAVRIDA FARG‘ONA-TOSHKENT MINTAQASI METALLURGIYA RUDA BAZALARI

TO'LIQ MATN:

Referat

Ushbu maqolada Pskem-Chotqol-Qurama kon-metallurgiya mintaqasidagi mis va polimetall konlarining
geokimyo yordamida olingan mis va bronza topilmalarining (300 ga yaqin) kimyoviy tarkibi tahlili asosida ilk
metall davrida Farg‘ona-Toshkent mintaqasida qo‘lda yasalgan ranglangan kulolchilik buyumlari va Qadimgi
Sharq madaniyati metallurglari tomonidan qo'llanilgan metall ishlab chiqarishning ruda manbalari va hududlari
ajratilgan. Bundan tashqari, xom-ashyoning ruda manbalari dan foydalanishning xronologik ketma-ketligi
aniqlangan. Aniqlanishicha, mahalliy qadimiy metall ishlab chiqarishning rivojlanishi miloddan awalgi 3-ming
yillikning 2-yarmi - 1 ming yillikning boshida davom etgan. U mahalliy va chetdan kelgan ruda manbalarida
qazib olingan xom-ashyoga asoslangan edi. Farg‘ona-Toshkent mintaqasi metallurgiya tarixida ilk metall
davrining uch bosqichini ajratib ko‘rsatish mumkin. Ishlab chiqarishning birinchi bosqichi qadimgi sharqiy
qabilalaming Sarazmdan Qirg'izistonning janubi-sharqiga kelishi bilan bog‘liq bo‘lib, miloddan awalgi II ming
yillik ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Miloddan awalgi ikkinchi bosqich XVII-XIII asrlarga to‘g‘ri keladi.
Bu davr metallurgiyasining shakllanishida ilk bronza davrining Petrovskiy, Alakul va Fedorov madaniyati
va qo‘lda yasalgan rangli kulolchilik madaniyati qabilalari ishtirok etadi. Metallurgiyaning uchinchi bosqichi
Miloddan awalgi XII-VIII asrlarga oid so‘nggi bronza davrining valikovo va qo‘lda yasalgan rangli kulolchilik
madaniyatlarining metallini xarakterlaydi. Farg‘ona-Toshkent mintaqasida metall ishlab chiqarishning ushbu
bosqichlarida mahalliy metall quyuvchilar tomonidan qo‘llanilgan qotishmalar tarkibida sezilarli o'zgarishlar
ro‘y beradi.

Mualliflar haqida

Adabiyotlar ro'yxati

ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА:

Аванесова Н. А. Культура пастушеских племен эпохи бронзы азиатской части СССР (по металлическим изделиям). Ташкент: Фан, 1991. 200 с.

Алимов К, Буряков Ю. Ф., Дуке X. Исследования в Ташкентской области // АО, 1975. М.: Наука, 1976. С. 524-525.

АнарбаевА. А., Баратов С. Новые археологические работы на поселении Чуст-Бабиона // ИМКУ. Вып. 42. Ташкент, 2022. С. 204—226.

Аманбаева Б. Э., Рогожинский А. У, Мэрфи Д. М. Могильник Шагым - новый памятник эпохи бронзы Восточной Ферганы // АИ в 2005 г. Тошкент, 2006. С. 256-265.

Богданова-Березовская И. В. Химический состав металлических изделий Ферганы эпохи бронзы и железа // МИА / Отв. ред. В. М. Массон. № 118. М.-Л.: изд-во АН СССР, 1962. С. 219-234.

Буряков Ю. Ф., Алимов К, Тетюхин Г. Ф., Касымов М. Р., ДукеХ. И, Ерназарова Т. С., Кочнев Б. Д. Древности Туябугуза/ /Ред. Ю. Ф. Буряков. Ташкент: Фан, 1978. 168 с.

Горбунова Н.Г. О культуре степной бронзы Ферганы // Археологический сборник. Вып. 32. / Отв. ред. Б. Б. Пиотровский. Санкт-Петербург: Государственный Эрмитаж, 1995. С. 3-35.

Заднепровский Ю. А. Древнеземледельческая культура Ферганы // МИА / Отв. ред. В. М. Массон. № 118. М.-Л.: изд-во АН СССР, 1962. 327 с.

Заднепровский Ю. А. Ошское поселение. К истории Ферганы в эпоху поздней бронзы / Отв. ред. Ташбаева К., Нурунбетов Б. Ош: Мурас, 1997. 172 с.

Иванов Г. П. Археологические культуры Ферганы (периодизация и синхронизация): Автореф. канд. ист. наук. Самарканд, 1999. 25 с.

Кузьмина Е. Е. Металлические изделия энеолита и бронзового века в Средней Азии // САИ. В4-9. М., 1966. 151 с.

Литвинский Б. А., Окладников А. П., Ранов В. А. Древности Кайрак-Кумов // Древнейшая история Северного Таджикистана / Отв. ред. Д. Е. Хайтун. Душанбе: АН Тадж.ССР, 1962. 406 с.

Рузанов В. Д. К вопросу о металлообработке у племен чустской кулыуры // СА. № 4. М., 1980. С. 55-64.

Рузанов В. Д. О хронологии металлического комплекса Бургулюкской культуры // ОНУ. № 2. Ташкент, 1998. С. 46-50.

Рузанов В. Д. Еще раз о хронологии чустской культуры Ферганы // РА. № 4. М., 1999. С. 24—37.

Рузанов В. Д. Дальверзино-чустско-бургулюкский очаг в системе металлургических и металлообрабатывающих производств Средней Азии // История, культура и экономика юга Кыргызстана. Том. 1. Ош, 2000. С. 31-37.

Рузанов В. Д. Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы / Отв. ред. А. А. Абдуразаков. Самарканд: Сугдион, 2013. 347 с.

Рузанов В. Д. Новые данные об исследовании металлических изделий из могильника Кашкарчи эпохи бронзы // ИМКУ. Вып. 39. Самарканд, 2015. С. 79-88.

Рузанов В. Д., Рогожинский А. Е. Результаты исследований металлических изделий могильника Шагым // А Уз. № 1 (16). Самарканд, 2018. С. 3-10.

Рузанов В. Д. Происхождение, датировка и химико-металлургическо-морфологические признаки изделий Хакского комплекса // А Уз. № 1 (18). Самарканд, 2020. С. 47-62.

Спришевский В. И. Чустская стоянка эпохи бронзы (раскопки 1953 г.) // СЭ. № 3. М., 1953. С. 69-76.

Спришевский В. И. Чустское поселение эпохи бронзы (из раскопок 1954 г) // КСИИМК. Вып. 69. М., 1957. С. 40-49.

REFERENCES:

Avanesova N. А. 1976. Kul’tura pastusheskikh piemen ehpokhi bronzy aziatskoj chasti SSSR (Po metallicheskim izdeliyam) (Culture of pastoral tribes of the Bronze Age of the Asian part of the USSR (On metal products). Tashkent: FanUzbekskoj SSRPubl., 1991. 200. (In Russian).

Alimov K., Buryakov Yu. F., Duke Kh. 1975. Issledovaniya v Tashkentskoj oblasti (Research in the Tashkent region). In AO - Arkheologicheskie otkrytiya (Archaeological discovery). Moscow: Nauka Publ., 524-525. (In Russian).

Anarbaev A. A., Baratov S. 2022. Novye arkheologicheskie raboty na poselenii Chust-Babiona (New archaeological work on the settlement of Chust-Babion). In IMKU - Istoriya material’noj kul’tury Uzbekistana (History of material culture of Uzbekistan). Issue 42. Tashkent, 204—226. (In Russian).

Amanbaeva В. E., Rogozhinskij A. U., Mehrfi D. M. 2006. Mogil’nik Shagym - novyj pamyatnik ehpokhi bronzy Vostochnoj Fergany (Shagym burial ground - a new monument of the Bronze Age in Eastern Fergana). In AI v 2005 g — Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane v 2005 g. (Archaeological research in 2005). Toshkent, 256-265. (In Russian).

Bogdanova-Berezovskaya I. V. 1962. In V. M. Masson (ed.). Khimicheskij sostav metallicheskikh izdelij Fergany ehpokhi bronzy i zheleza (The chemical composition of metal products of Ferghana of the Bronze and Iron Ages). In MIA - Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR (Materials and research on archeology of the USSR). №118. Moscow-Leningrad: AN SSSR Publ., 219-234. (In Russian).

Buryakov Yu. F., Alimov K., Tetyukhin G. F., Kasymov M. R., Duke Kh. I., Emazarova T. S., Kochnev B. D. 1978. In Yu. F. Buryakov (ed). Drevnosti Tuyabuguza (Antiquities ofTuyabuguz). Tashkent: FAN Uzbekskoj SSRPubl., 168. (In Russian).

Gorbunova N. G. 1995. In В. B. Piotrovskij (ed). О kul’ture stepnoj bronzy Fergany (About the culture of the steppe bronze of Fergana). In Arkheologicheskij sbomik (Archaeological compilation). Issue 32. Sankt-Peterburg: Gosudarstvennyj Ehrmitazh Publ., 3-35. (In Russian).

Zadneprovskij Yu. A. 1962. In V. M. Masson (ed). Drevnezemledel’cheskaya kul’tura Fergany (Ancient agricultural culture of Fergana). In MIA - Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR (Materials and research on archeology of the USSR). № 118. Moscow-Leningrad: AN SSSR Publ., 327. (In Russian).

Zadneprovskij Yu. A. 1997. In Tashbaeva K., Nurunbetov B. (eds). Oshskoeposelenie. К istoriiFergany v ehpokhu pozdnej bronzy (Osh settlement. On the history of Fergana in the Late Bronze Age). Osh: Muras Publ, 172. (In Russian).

Ivanov G. P. 1999. Arkheologicheskie kul ’tury Fergany (Periodizatsiya isinkhronizatsiya) (Archaeological Cultures of Ferghana (Periodization and Synchronization): Avtoref. kand. ist. nauk (Abstract). Samarkand, 25. (In Russian).

Kuz’mina E. E. 1966. Metallicheskie izdeliya ehneolita i bronzovogo veka v SrednejAzii (Metal products of the Eneolithic and Bronze Age in Central Asia). In SAI - Svod arkheologicheskikh istochnikov (Code of archaeological sources). V4-9. Moscow, 151. (In Russian).

Litvinskij B. A., Okladnikov A. P., Ranov V. A. 1962. In D. E. Khajtun. Drevnosti Kajrak-Kumov (Antiquities of Kayrak-Kum). In Drevnejshaya istoriya Severnogo Tadzhikistana (Ancient history of Northern Tajikistan). Dushanbe: AN Tadzh.SSR Publ., 406. (In Russian).

Ruzanov V. D. 1980. К voprosu о metalloobrabotke и piemen chustskoj kul’tury (On the issue of metalworking among the tribes of the Khust culture). In SA — Sovetskaya arkheologiya (Soviet archeology). №4. Moscow, 55-64. (In Russian).

Ruzanov V. D. 1998. О khronologii metallicheskogo kompleksa Burgulyukskoj kul’tury (On the chronology of the metal complex of the Burgulyuk culture). In ONU— Obshhestvennye nauki v Uzbekistane (Social sciences in Uzbekistan). №2. Tashkent, 46-50. (In Russian).

Ruzanov V. D. 1999. Eshhe raz о khronologii chustskoj kul’tury Fergany (Once again about the chronology of the Khust culture of Fergana). In RA - Rossijskaya arkheologiya (Russian archeology). № 4. Moscow, 24—37. (In Russian).

Ruzanov V. D. 2000. Dal’verzino-chustsko-burgulyukskij ochag v sisteme metallurgicheskikh i metalloobrabatyvayushhikhproizvodstv Srednej Azii (Dalverzino-Chustsko-Burgulyuk hearth in the system of metallurgical and metalworking industries in Central Asia). In Istoriya, kul’tura i ehkonomika yuga Kyrgyzstana (History, culture and economy ofthe south of Kyrgyzstan.). Volume 1. Osh, 31-37. (In Russian).

Ruzanov V. D. 2013. In A. A. Abdurazakov (ed). Metalloobrabotka nayuge SrednejAzii v ehpokhu bronzy (Metalworking in the South of Central Asia in the Bronze Age). Samarkand: Sugdion Publ., 347. (In Russian).

Ruzanov V. D. 2015. Novye dannye ob issledovanii metallicheskikh izdelij iz mogil’nika Kashkarchi ehpokhi bronzy (New data on the study of metal products from the Kashkarchi burial ground of the Bronze Age). In IMKU — Istoriya material’noj kul’tury Uzbekistana (History of material culture of Uzbekistan). Volume 39. Samarkand, 79-88. (In Russian).

Ruzanov V. D., Rogozhinskij A. E. 2018. Rezul’taty issledovanij metallicheskikh izdelij mogil’nika Shagym (Research results of metal products burial ground Shagym). In AUz. Arkheologiya Uzbekistana (Archeology of Uzbekistan). № 1 (16). Samarkand, 3-10. (In Russian).

Ruzanov V. D. 2020. Proiskhozhdenie, datirovka i khimiko-metallurgichesko-morfologicheskiepriznaki izdelij Khakskogo kompleksa (Origin, dating and chemical-metallurgical-morphological features of the products of the Khak complex). In AUz. - Arkheologiya Uzbekistana (Archeology of Uzbekistan). № 1 (18). Samarkand, 47-62. (In Russian).

Sprishevskij V. 1.1954. Chustskaya stoyanka ehpokhi bronzy (raskopki 1953 g.) (Chust site of the Bronze Age (excavations in 1953). In SE - Sovetskaya ehtnografiya (Soviet ethnography). Moscow, № 3. 69-76. (In Russian).

Sprishevskij V. I. 1957. Chustskoe poselenie ehpokhi bronzy (iz raskopok 1954 g) (Chust settlement of the Bronze Age (from excavations in 1954). In KSIIMK - Kratkie soobshheniya о dokladakh i polevykh issledovaniyakh Instituta istorii material’noj kul’tury (Brief report from the Institute of the History of Material Culture). Issue 69. Moscow, 40-49. (In Russian).

Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin

Ruzanov, V. (2025). ENEOLIT VA BRONZA DAVRIDA FARG‘ONA-TOSHKENT MINTAQASI METALLURGIYA RUDA BAZALARI. Oʻzbekiston Arxeologiyasi, 1(28), 16–27. https://doi.org/10.71414/2181-032X-2023-1-28-16-27
Ko'rishlar soni: 0