“АВЕСТА” ДАВРИ АРХЕОЛОГИЯСИДА КЎК РАНГ ИФОДАСИ
Referat
Ушбу мақола Сурхондарё вилояти Шерабод туманида топилган илк даҳмалар ва улардан олин-
ган топилмалар таҳлилига бағишланади. Даҳма зардуштийлик маросимлари билан боғлиқ диний
иншоот бўлиб,“Кичик Авеста”да даҳмага қуйидагича изоҳ берилган “... даҳмада улар барча гу-
ноҳларидан афсус чекадилар ва гуноҳларидан фориғ бўладилар”. Мақолада зардуштийлик дини
дафн иншоотлари сирасига кирувчи Кўҳитанг тоғ ва тоғ олди ҳудудлари археологик тадқиқот-
ларида ўрганилаётган даҳмалар ва улардан топилган кўк рангли маъданлар тўғрисида фикр юри-
тилади. Тош конструкциялари остидан дафн ўралари топилмаган, даҳмалар материк қатлами
сатҳида қурилган бўлиб, тошлар орасидан Кучук I ва III типидаги сопол буюмлари парчалари
ҳамда суяк бўлаклари билан кўк рангли маъданлар топилган. Даҳмалардан аниқланган кўк ран-
гли маъданлар, уларнинг хусусиятлари ва лаборатория таҳлил натижалари мақолада кенг ёри-
тилган. Дунё мифологияси ҳамда этнографиясида кўк ранг билан боғлиқ эпизодлар таққослаб
ўрганилган ва таснифи ҳамда белгиларда учраши солиштирилган. “Авеста”нинг “Видевдат” ва
“Яшт” қисмларида кўк ранг билан боғлиқ алқовлар таҳлил қилиниб, археологик материаллар
билан таққосланган. Мақолада “Авеста”даври этнографиясида кўк ранг билан боғлиқ анъана-
лар асосан дафн жараёнларда акс этиб, археологик қазишмаларда улар ўз исботини топган.
Kalit so'zlar:
Mualliflar haqida
Adabiyotlar ro'yxati
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
Абу Райҳон Беруний. Собрание сведений для познания драгоценностей (Минералогия). Санкт-Петербург: “Петербургское лингвистическое общество”, 2011. 600 с.
Абулқосим Фирдавсий. Шоҳнома. Тошкент: “Ғофур ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти”, 1984. 677 б.
Авеста. “Закон против дэвов” Видевдат. Адаптированный перевод, исследование и комментарии
Э. В. Ртвеладзе, А. Х. Саидова, Е. В. Абдуллаева. М.-СПб, изд. Политехнического университета, 2008. 301 с.
Авеста. Хордэ Авеста (Младшая Авеста) / Подготовка авестийского текста, перевод, предисловие, комментарий М. В. Чистякова. СПб. 2005. 384 с.
Авесто. “Видевдот” китоби (М. Исҳоқов таржимаси). Тошкент: “Университет”, 2007. 112 б.
Маковский М. М. Сравнительный словарь мифологической символики в индоевропейских языках. Образ мира и миры образов. М.: “Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС”, 1996. 416 с.
Сагалаев А. М. Алтай в зеркале мифа. Новосибирск: “Наука”, 1992. 176 с.
Самозванцев A. M. Мифология Востока. М.: “Алетейа”, 2000. 384 с.
Сарианиди В. И. О великом лазуритовом пути на древнем Востоке // КСИА. Вып. 114. Москва, 1968. С. 3–9.
Содиқов Қ. Тошни тирилтирган битиклар // «Ёшлик». № 5. Тошкент, 2016. 3–22 б.
Тайлор Э. Б. Миф и обряд в первобытной культуре / Пер. с англ. Д. А. Коропчевского. Смоленск: “Русич”, 2000. 624 с.
Тошалиев Қ. Кўҳитангтоғ даҳмалари // “Қадимий Жиззах воҳаси – Марказий Осиё цивилизацияси тизимида (сиёсий, иқтисодий, маданий ҳаёт)” мавзуидаги Республика илмий-амалий конференция материаллари. Тошкент: “Vneshinvestprom” нашри, 2019. 121–128 б.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Тошкент: “Узбекистон миллий энциклопедияси”, 2003. 676 б.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Тошкент: “Узбекистон миллий энциклопедияси”, 2004. 245 б.
Хамидов О. А. Шимолий Бақтриянинг Кучук I даврига оид янги ёдгорликлари // Тарих фанлари бўйича
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. Тошкент, 2020. 12–22 б.
Хасанов X. К. этимологии названия Тянь-Шань // Советская тюркология. Баку, 1978. № 4. С. 136–139.
Чунакова О. М. Пехлевийский словарь зороастрийских терминов, мифических персонажей и мифологических символов. М.: “Восточная литература”, 2004. 286 с.
Шайдуллаев Ш. “Авеста” ва моддий маданият // O’zbekiston tarixi. № 3. Тошкент, 2004. 3–12 б.
Шайдуллаев Ш. Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века. Ташкент, “Издательство народного наследия имени Абдуллы Кодыри”, 2000. 119 с.
Шайдуллаев Ш. Б., Хамидов О. А. “Авеста” катасининг археологик асослари // “O’zbekiston arxeologiyasi”. № 1 (16). Самарқанд, 2018. 11–23 б.
Шайдуллаев Ш., Станчо Л., Тошалиев Қ. “Қабрсиз маданият” даҳмалари // “O’zbekiston arxeologiyasi”. № 4 (23). Самарканд, 2020. 27–43 б.
Johanna Lhuillier, Shapulat Shaydullaev. Mission archéologique française en Bactriane Protohistorique // Ouzbékistan (MAFBAP) Rapport d’activité 2019. PP. 12–13.
Toshaliyev K. B. Family relations in the “Avesto”// International Journal For Advanced Researchs. Vol. 7. Issue 10. PP. 43–47.
Toshaliyev K. B. The dakhmas of Central Asia and some considerations // The American Journal of Social
Science and Education Innovations. Vol. 2. Issue 10. PP. 360–367
REFERENCES:
Abu Rayhon Beruniy. 2011. Sobraniye rezul'tatov dlya poznaniya dragotsennostey (Mineralogiya) (Collection
of results for the knowledge of jewels (Mineralogy). Sankt-Peterburg: Peterburgskoye lingvisticheskoye
obshchestvo Publ., 190 (in Russian).
Abulkosim Firdavsij 1984. “Shohnoma” (Shohnoma). Tashkent: “Literature and art named after Ghafur
Ghulam” Publ., 14–15 (in Uzbek).
Avesta “Zakon protiv devov” Videvdat. 2008. Adaptirovannyy perevod, issledovaniye i kommentarii
E. V. Rtveladze, A. Kh. Saidova, Ye. V. Abdullayeva. Moscow-Sankt-Peterburg, “Politekhnicheskiy universitet” Publ., 301 (in Russian).
Шайдуллаев Шопулат, Тошалиев Қахрамон
Avesta. Khorde Avesta. (Mladshaya Avesta). Avesta. Horde Avesta (Younger Avesta). 2005. Preparation of
the Avestan text, translation, preface, commentary by M. V. Chistyakov. Sankt-Peterburg, 330–333 (in Russian).
Avesta: “Videvdot” kitobi. 2007. (M. Isҳoқov tarzhimasi) (The book "Videvdot" (translated by M. Ishakov). Tashkent: “Universitet” Publ., 50 (in Uzbek).
Makovskiy M. M. 1996. Sravnitel'nyy slovar' mifologicheskoy simvoliki v indoyevropeyskikh yazykakh. Obraz mira i miry obrazov (Comparative Dictionary of Mythological Symbols in Indo-European Languages. The image of the world and the worlds of images). Moscow: “Gumanitarnyy izdatel'skiy tsentr VLADOS”, Publ., 416.
Sagalayev A. M. 1992. Altay v zerkale mifa (Altai in the mirror of myth). Novosibirsk: “Nauka” Publ., 176. Samozvantsev A. M. 2000. Mifologiya Vostoka (Mythology of the East). Moscow: “Aleteyya” Publ., 140 (in Russian).
Sarianidi V. I. 1968. O velikom lazuritovom puti na drevnem Vostoke (About the great lapis lazuli route in the ancient East). KSIA (Brief reports on reports and field research of the Institute of Archeology). Issue 114. Moskow: 3–9 (in Russian).
Sodiqov Q. Toshni tiriltirgan bitiklar (The inscriptions that revived the stone). Yoshlik (Youth). Issue 5. Toshkent, 23–22 (in Uzbek).
Taylor E. B. 2000. Mif i obryad v pervobytnoy kul'ture (Myth and ritual in primitive culture). Transl. English. D. A. Koropchevsky. Smolensk: “Rusich” Publ., 397 (in Russian).
Toshaliev Q. 2019. Kuhitangtog dahmalari (Dahmas Kuhitang) // “Qadimij Zhizzax vohasi – Markazij Osiyo civilizaciyasi tizimida (siyosij, iқtisodij, madanij ҳayot)” mavzuidagi Respublika ilmij-amalij konferenciya materiallari. Toshkent, “VNESHINVESTPROM” Publ., 121–128.
Uzbekiston millij e`nsklopediyasi (National Encyclopedia of Uzbekistan) 2003. Tashkent: “National Encyclopedia of Uzbekistan” Publ., 676 (in Uzbek).
Uzbekiston millij e`nsklopediyasi (National Encyclopedia of Uzbekistan) 2004. Tashkent: “National Encyclopedia of Uzbekistan” Publ., 245 (in Uzbek).
Khamidov O. A. 2020. Shimoliy Baxtriyaning Kuchuk I davriga oid yangi yodgorliklari (New monuments of the Kuchuk I period of Northern Bactria) // Tarix fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD) darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. Toshkent: 12–22 (in Uzbek).
Khasanov X. 1978. K etimologii nazvaniya Tyan'-Shan' (To the etymology of the name Tien Shan) // Soviet
Turkology. Issue 4. Baku, 136–139 (in Russian).
Chunakova O. M. 2004. Pekhleviyskiy Slovar' Zoroastriyskikh Terminov (Pahlavi Dictionary of Zoroastrian Terms). Mythical Characters and mythological symbols. Moscow: “Vostochnaya literature” Publ., 133– 172 (in Russian).
Shaydullaev Sh. 2004. “Avesta” va moddiy madaniyat (Avesta and material culture) // O‘zbekiston tarixi.
Issue 3. Tashkent: 3–12 ( in Uzbek)
Shaydullayev Sh. B. 2000. Severnaya Baktriya v epokhu rannego zheleznogo veka (Northern Bactria in the Early Iron Age). Tashkent: “Abdulla Kodyri National Heritage” Publ., 64 (in Russian).
Shajdullaev Sh. B., Khamidov O. A. 2018. “Avesta” katasining arxeologik asoslari (Archaeological basis of the Avesta error). O’zbekiston arxeologiyasi. Issue 1 (16). Samarkand: 11–23 (in Uzbek).
Shaydullaev Sh., Stancho L., Toshaliev Q. 2020 . “Qabrsiz madaniyat” dahmalari (Dahmas of "culture without graves" ). O‘zbekiston arxeologiyasi. Issue 4 (23). Samarkand: 27–43 (in Uzbek).
Lhuillier Johanna, Shaydullaev Shapulat. 2019. Mission archéologique française en Bactriane Protohistorique. Ouzbékistan (MAFBAP) Rapport d’activité 12–13 (in English).
Toshaliyev K. B. 2020. The dakhmas of Central Asia and some considerations. The American Journal of Social Science and Education Innovations. Vol. 2. Issue 10. 360–367 (in English).
Toshaliyev K. B. 2022. Family relations in the “Avesto. International Journal For Advanced Researchs. Vol. 7, Issue 10. 43–47 (in English).
