«СВАСТИКА» НАҚШ СЕМАНТИКАСИ МУНЧОҚТЕПА ТОПИЛМАСИ МИСОЛИДА

TO'LIQ MATN:

Referat

Мақолада Ахсикент археология гуруҳи томонидан Мунчоктепа ёдгорлигида 1987–89 йилларда топилган
бир неча сердолик маржонлар ва уларнинг келиб чиқиши билан боғлиқ илмий муаммолар кўриб чиқилади.
Ўз вақтида ёдгорлик ва ундан топилган археологик артефактлар V–VIII асрлар билан даврлаштирилган.
Дафн этиш иншоотлари, асосан, сағана ва лаҳад шаклидаги қабрлар бўлиб, жасадлар қамиш тобутларга
солиб кўмилган. Сердоликдан тайёрланган маржонларда тасвирланган безаклар сода аралашмасининг
калий (поташи) билан тош емиртирилиб геометрик, гулли безаклар кўринишида туширилган. Мақолада
“свастика” безаги туширилган уч хил маржонлар ҳар хил ўлчамда таҳлил қилинган. Биринчидан, безак-
нинг таснифи берилган, сўнгра, унинг келиб чиқиши ва тарқалиш географияси изоҳланган. “Свастика”
қадимдан Марказий Осиё халқларининг севимли безаги ҳисобланиб, Ўрта Осиё, жумладан, Фарғона
худуди ёдгорликларида тез-тез учраб туради. Мунчоқтепа қабристонида бу маржонлар аёллар ва бо-
лалар қабрларидан топилган. Шу асосда тахмин қилиш мумкинки, уш бу безак “свастика” безаги ўша
даврда яшаган одамлар учун илоҳий ҳисобланган (сеҳрли).

Mualliflar haqida

Adabiyotlar ro'yxati

ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА:

Абу-р-Райхан Мухаммед ибн Ахмед ал-Беруни. Собрание сведений для познания драгоценностей (Минералогия) / Пер. А. М. Беленицкого. Ред: проф. Г. Г. Леммлейн, проф. Х. К. Баранова,

А. А. Долинина. Ленинград: Изд-во Академии наук СССР, 1963. 520 c.

Анарбаев А. А. Ахсикент в древности и средневекоье (итоги и перспективы исследования) // СА. № 1. М., 1988. С. 171–187.

Аскаров А. А. Сапаллитепа. Ташкент: ФАН, 1973. 172 c.

Байпаков К. М., Авизова А. К., Есжан Е. А., Акылбек С. Ш. Раскопки городища Пшактобе эпохи Кангюй //Актуальные проблемы археологии Евразии. Алматы: Институт археологии имени А. Х. Маргулана, 2016.

Бидерман Г. Энциклопедия символов / Перевод с немецкого. М., 1996. 336 с.

Голан А. Миф и символ. Москва: Русслит, 1993. 375 с., ил.

Грицина А. А. К семантике знаков на керамике Каунчинской культуры // ИМКУ. Вып. 19. Ташкент: ФАН, 1984. С. 84–94.

Грицина А. А. Материалы караханидского времени с городища Шаштепа в Ташкенте. // ИМКУ. Вып. 22. Ташкент: ФАН, 1988. С. 131–138.

Гюль Э. Архитектурный декор эпохи Темуридов: символы и значения. Ташкент, 2014. 121 с.

Ильясов Дж. Я. Раскопки в нижнем городе у башни № 7 // Материалы Тохаристанской экспедиции. Вып. 5. Археологические исследования Кампыртепа и Шортепа / Под ред. Э. В. Ртвеладзе, Дж. Я. Ильясова. Ташкент: Оригинал-макет «Media Land», 2006. 128 с. ил.

Ильясов Дж. Я. Нишан и социально-политическая история // Тамги доисламской Центральной Азии / Отв. науч. ред: Р. Х. Сулейманов. Самарканд: МИЦАИ, 2019. 452 с.

Ильясова С. Р., Ильясов Дж. Я., Имамбердыев Р. А., Исхаков Е. А. «Нет блага в богатстве…». Глазурованная керамика Ташкентского оазиса IX–XII веков. М.: Фонд Марджани, 2016. 596 с.

Корнилов Н. И., Солодова Ю. П. Ювелирные камни. М.: Недра, 1986. 288 с.

Корoлёв К. Энциклопедия символов, знаков, эмблем / Ред.: А. П. Лактионов. Мидгард: Эксмо, Terra

Fantastika, 2003. 526 c.

Мандельштам А. М. Памятники эпохи бронзы в Южном Таджикистане // Материалы и исследования по археологии СССР / Отв. ред. В. С. Сорокин. Вып. 145. Том VI. Ленинград: Наука, 1968. 184 с.

Маршак Б. И. Влияние торевтики на согдийскую керамику VII–VIII веков // ТГЭ Культура и искусство Востока / Под общей ред: М. Э. Матье. Т. V. Л.: Гос. Эрмитажа, 1961. 325 с.

Массон М. В. Алтын-Депе // ЮТАКЭ 1965–1978 / Отв. ред. акад. А. П. Окладников. Т. 18. Л.: Наука, 1981. 176 с.

Массон М. В. Формирование древних цивилизаций в Средней Азии и Индостане // Древние культуры Средней Азии и Индии / Отв. ред. М. В. Массон. Л.: Наука, 1984. 188 с.

Матбабаев Б. Х. Отчёт Папской группы Ахсикентского археологического отряда // Научный отчёт Папской группы о проделанных работах в 1988 г. Самарканд, 1989 г. / Научный архив Института археологии АН РУз. Фонд 8. Опись 1. Дело 124.

Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах. Том 2. К-Я / Глав. ред: С. А. Токарев. М.: Сов. энциклопедия, 1992. 721 с.

Нефёдов Н. Ю. Пригородный жилой комплекс городища Еркурган // ИМКУ. Вып. 22. Отв. ред. А. А. Аскаров. Ташкент: ФАН, 1988. С. 219–223.

Паймуратов А. Похищенное солнце, 2018. Proza.ru.

Пугаченкова Г. А. Халчаян / Отв. ред. Л. И. Ремпель. Ташкент: Фан, 1966. 288 с.

Разаева С. Ш. Древние культы и символика Азербайджана (доисламского периода). Баку: Элм, 2010. 275 с.

Смагулов Е. Древний Туркестан: штрихи к историческому портрету / Отв. ред. Б. А. Байтанаев. Алматы, 2017.

Ставиский Б. Я. Итоги раскопок Кара-тепе в 1965–1969 гг. // Буддийский культовый центр Кара-тепе в Старом Термезе. Москва, 1972. 209 с.

Тарунин А. В. Сакральный символ. Истории свастики. М.: Белые альвы, 2009. 544 с.

Усманова З. И. Расписная керамика из Ахсикета. // ИМКУ. № 19. Отв. ред. А. Р. Мухамеджанов. Ташкент: ФАН, 1984. С. 214–220.

Шайдуллаев А. Ш. Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси. Диссертация на соискание ученой степени доктора философии (PhD). Тошкент, 2017. 195 с.

Яценко С. А., Ильясов Дж. Я. Тамги / Нишан и социально-политическая история // Тамги доисламской Центральной Азии / Отв. ред. Р. Х. Сулейманов. Самарканд: МИЦАИ, 2019. 452 с.

Anarbaev A. Matbabaev B. An Early medieval Urban Necropolis in Fergana. Kamakura, 1993–1994. Journal of the Institute of Silk Road Studies. P. 223–249.

Gobl R. System und Chronologie der Munzppragung des Kusanreiches. Wien, 1984. 177 р.

Simpson St. John. Sasanian beads: The evidence of art, texts and archeology //Ornaments from the past: Bead studies after Beck. London and Bangkok, 2003. P. 59–67.

Shenkar M. The Chorasmian Gad: On the «Colossal» Figure from Akchakhan-kala // Editors: Lerner J.A., Juliano A.L. New research on Central Asian, buddihist and far easten art and archaeology. Inner and central Asian art and archaeology II. New York: Pub. Brepols. 2019. 30 p.

http://wp.wiki-wiki.ru

https://ru.wikipedia.org/wiki

REFERENCES

Abu-r-Rajhan Muhammed ibn Ahmed al-Beruni 1963. G. G. Lemmlejn, prof. H. K. Baranova, A. A. Dolinina (ed.). Sobranie svedenij dlâ poznaniâ dragocennostej (Mineralogiâ)(Collection of information for the knowledge of jewelry) / Trasl. A. M. Belenickiy. Leningrad: «Akademii nauk SSSR» Publ., 520 (in Russian).

Askarov A. A. 1973. In V. M. Masson (ed.). Sapallitepe (Sapallitepe). Tashkent: «FAN» Publ., 172 (in Russian).

Anarbaev A. A. 1988. B. A. Ribakov (ed). Ahsikent v drevnosti i sredneveko’e (itogi i perspektivy issledovaniâ) (Ancient and middle ages Ahsikent) // Sovetskaâ arheologiâ (Soviet archeology). № 1. Moskva: 171–187 (in Russian).

Anarbaev A. Matbabaev B. 1993–1994. An Early medieval Urban Necropolis in Fergana. Kamakura: «Journal of the Institute of Silk Road Studies» Publ., 223–249 (in English).

Bajpakov K. M., Avizova A. K., Esžan E. A., Akylbek S. Š. 2016. B. A. Baytanaev (ed.). Raskopki gorodiŝa Pšaktobe èpohi Kangûj (Excavations of the city of Pshaktobe of the Kangju era) //Aktual’nye problemy arheologii Evrazii. Almaty: Institut arheologii im. A. H. Margulana, Publ., 395–413 (in Russian).

Biderman G. 1996. Ènciklopediâ simvolov. (Encyclopedia of symbols). Moskva: 336 (in Russian).

Golan A. 1993. Mif i simvol (Myth and Symbol). Moskva: Russlit Publ., 375 (in Russian).

Gricina A. A. 1984. A. R. Muhamedžanov (ed.). K semantike znakov na keramike Kaučinskoj kul’tury (On the semantics of signs on ceramics of Kauchinskiy culture) // IMKU (The History of Material Culture of Uzbekistan). Issue. 19. Taškent, 84–94 (in Russian).

Gricina A. A. 1988. Materialy karahanidskogo vremeni s gorodiŝa Šaštepa v Taškente. (Material of the karahanids time from Shashtepe in Tashkent) // IMKU (The History of Material Culture of Uzbekistan). Issue. 22. Taškent, 131–138 (in Russian).

Gûl’ È. 2014. 2006. Arhitekturnyj dekor èpohi Temuridov: simvoly i značeniâ (Architectural décor of the Temurids epoch, symbols and meamings). Taškent: «SAN’AT» Publ.,121 (in Russian). Il’âsov Dž. Â. È.V. 2006. Rtveladze, Dž.Â. Il’âsova (ed). Raskopki v nižnem gorode u bašni № 7 (Excavation in lower town at the tower № 7) // Materialy Toharistanskoj èkspedicii. Issue 5. Arheologičeskie

issledovaniâ Kampyrtepa i Šortepa. Taškent: Original-maket «Media Land» Publ., 73-104 (in Russian).

Il’âsov Dž. Â., 2019. R. H. Sulejmanov (ed). Nišan i social’no-političeskaâ istoriâ. (Nishan and sociopolitical history) // Tamgi doislamskoj Central’noj Azii. Glava 9. Samarkand: MICAI, 452 (in Russian).

Il’âsova S. R., Il’âsov Dž. Â., Imamberdyev R. A., Ishakov E. A. 2016. «Net blaga v bogatstve…»

Glazurovannaâ keramika Taškentskogo oazisa IX–XII vekov (There is no happeness in wealth…).

Moskva: Fond Mardžani Publ., 596 (in Russian).

Kornilov N. I., Solodova Û. P. 1986. Ûvelirnye kamni (Jewellery stone). Moskva: Nedra Publ., 288 (in Russian).

Korolëv K. 2003. A. P. Laktionov (ed). Ènciklopediâ simvolov, znakov, emblem (Encyklopedia of simbols, signs, emblems). Midgard: Èksmo, Terra Fantastika Publ., 526 (in Russian).

Mandel’štam A. M. 1968. V. S. Sorokin (ed). Pamâtniki èpohi bronzy v Ûžnom Tadžikistane (Monuments of the bronze age in South Tadjikistan) // Materialy i issledovaniâ po arheologii SSSR. Issue. 145. Tom VI. Leningrad: Nauka, 184 (in Russian).

Maršak B. I. 1961. In M. È. Mat’e (ed.). Vliânie torevtiki na sogdiskuû keramiku VII-VIII vekov (Infuence of toreutics on Sogdian pottery) // TGÈ. Kul’tura i iskusstvo Vostoka. Tom V. Leningrad: Gos-go Èrmitaža Publ., 325 (in Russian).

Masson M. V. 1981. A. P. Okladnikov (ed.). Altyn-Depe (Altin-Depe) // ÛTAKÈ 1965–1978 (South Turkmen Archaeological complex expedition) T. 18. Leningrad: Nauka Publ., 176 (in Russian).

Masson M. V. 1984. M. V. Masson (ed.). Formirovanie drevnih civilizacij v Srednej Azii i Indostane.

(Formation of ancient civilizations in Central Asia and Hundistan) // Drevnie kul’tury Srednej Azii i

Indii. Leningrad: Nauka Publ., 188 (in Russian).

Matbabaev B. H. Otčët Papskoj gruppy Ahsikentskogo arheologičeskogo otrâda. (Report of Pap group in Akhsikent archaeological detachment) // Naučnyj otčët Papskoj gruppy o prodelannyh rabotah v 1988 g. Samarkand, 1988 g. / Naučnyj arhiv Instituta arheologii Akademii nauk Respubliki Uzbekistan. Fond 8. Opis’ 1. Delo 124.

Mify narodov mira (Myths of the peoples of the world). Ènciklopediâ v dvuh tomah. Vol. 2. K-Â. 1992. S. A. Tokarev (ed). Moskva: «Sov. Ènciklopediâ» Publ., 721 (in Russian).

Nefëdov N. Û. 1988. A. A. Askarov (ed.). Prigorodnyj žiloj kompleks gorodiŝa Erkurgan (Suburban residential complex of the settlements Erkurgan) // IMKU (The History of Material Culture of Uzbekistan). Issue 22. Taškent: 219–223 (in Russian).

Pajmuratov A. Pohiŝennoe solnce (Stolen sun), 2018. Proza.ru.

Pugačenkova G. A. 1966. L. I. Rempel’ (ed.). Halčaân (Khalchayan). Taškent: «Fan» Publ., 288 (in Russian).

Razaeva S. Š. 2010. Drevnie kul’ty i simvolika Azerbajdžana (doislamskogo perioda) (Ancient cults and symbols of Azerbaijan (per-Islamic period). Baku: «Èlm» Publ., 275 (in Russian).

Smagulov E. 2017. B. A. Bajtanaev (ed.). Drevnij Turkestan: štrihi k istoričeskomu portretu (Ancient Turkestan: touches to the historical portrait). Almaty, «KHIKARI» Publ., 341, Ill. (in Russian).

Staviskij B. Â. 1972. Itogi raskopok Kara-tepe v 1965–1969 gg. (Results of excavation Kara-tepe in 1965-1969 yy) // Buddijskij kul’tovyj centr Kara-tepe v Starom Termeze. Moskva, 209 (in Russian).

Tarunin A. V. 2009. Sakral’nyj simvol. Istorii svastiki (Sacred symbol. History of swastika). Moskva: «Belye al’vy» Publ., 544 (in Russian).

Usmanova Z. I. 1984. Raspisnaâ keramika iz Ahsiketa (Painted poterry from Akhsiket) // IMKU (The History of Material Culture of Uzbekistan). Issue 19. Taškent,14–220 (in Russian).

Šajdullaev A. Š. 2017. Sopolli madaniâti gliptikasi va sfragistikasi (Gliptics and sphragistics of the Sopolli culture). Thesis of the candidate of historical sciences. Toškent, 195 (in Russian).

Âcenko S. A., Il’âsov Dž. Â. 2019. R. H. Sulejmanov (ed.). Tamgi / Nišan i social’no-političeskaâ istoriâ Tamgi / (Nishan and social and political history) // Tamgi doislamskoj Central’noj Azii. Samarkand: IICAS, 452 (in Russian).

Gobl R. 1984. System und Chronologie der Munzppragung des Kusanreiches. Wien, 177 (in English).

Simpson St. John. 2003. Sasanian beads: The evidence of art, texts and archeology // Ornaments from the past: Bead studies after Beck. Londondon and Bangkok. 59–67 (in English).

Shenkar M. 2019. J.A. Lerner, A.L. Juliano (eds.). The Chorasmian Gad: On the «Colossal» Figure from

Akchakhan-kala // New research on Central Asian, buddihist and far easten art and archaeology. Inner and central Asian art and archaeology II. New York: «Brepols» Pub., 30 (in English).

http://wp.wiki-wiki.ru

https://ru.wikipedia.org/wiki

Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin

Кораева, З. (2025). «СВАСТИКА» НАҚШ СЕМАНТИКАСИ МУНЧОҚТЕПА ТОПИЛМАСИ МИСОЛИДА. Oʻzbekiston Arxeologiyasi, 2(27), 62–71. https://doi.org/10.71414/2181-032X-2022-2-27-62-71
Ko'rishlar soni: 0