SUG‘DNING IX–XIII ASR QISHLOQLARI: LOKALIZATSIYASI VA IQTISODIY O‘RNI
Referat
Maqola IX–XIII asrlarda Markaziy Sug‘d mintaqasidagi qishloqlarning rivojlanishi, ularning geografik
joylashuvi, xo‘jalik tizimi, ijtimoiy tuzilishi va madaniy hayotini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot
Somoniylar va Qoraxoniylar davriga oid arab-fors yozma manbalari va arxeologik topilmalar asosida olib
borilgan. Xususan, qishloqlarni tarixiy manbalardagi nomlar, masofalar va zamonaviy toponimik tahlillar
yordamida topografik lokalizatsiya qilish metodlari qo‘llanilgan. Unda Sug‘d qishloqlarining Markaziy Osiyo
sivilizatsiyasi taraqqiyotidagi o‘rni alohida ta’kidlanadi. Ular Somoniylar va Qoraxoniylar davlatlari agrar
asosidagi iqtisodiyotini ta’minlovchi muhim tarkibiy qism sifatida namoyon bo‘lgan. Shuningdek, ushbu
tadqiqot orqali IX–XIII asrlardagi Movarounnahr mintaqasidagi qishloq turmushi va iqtisodiy-ijtimoiy
jarayonlar yuzasidan chuqur xulosalar chiqarish imkoni yaratiladi.
Arxeologik qazishma materiallari va topografik ma’lumotlar yuqorida keltirilgan usullarga qo‘shilib, o‘rta asrda
«qishloq» tushunchasining shakli, boshqaruv tizimi va iqtisodiy bazasi haqida chuqurroq ma’lumotlar beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Sug‘d qishloqlari rivojlangan sug‘orish tizimlari orqali dehqonchilik,
bog‘dorchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan; hunarmandchilik va mato to‘qish iqtisodiy hayotda
muhim o‘rin tutgan. Qishloqlar shaharlarga oziq-ovqat еtkazgan va Ipak yo‘li bo‘ylab o‘tgan savdo yo‘llariga
yaqin joylashgani tufayli mintaqaviy savdo-sotiq va madaniy almashinuvda faol ishtirok etgan. Ilmiy nuqtai
nazaridan maqola Sug‘d qishloqlarining Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rnini aniqlashga va ularning iqtisodiy
madaniy rivojlanishdagi rolini ochib berishga xizmat qiladi
Kalit so'zlar:
Mualliflar haqida
Adabiyotlar ro'yxati
Asqarov A. A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. Toshkent: O‘zbekiston, 2015. B. 412.
Асланов А. П. Из истории средневекового города Иштихан // Наука и мир, №9 (61), Вып.1. – Волго
град: Издательство Научное обозрение, 2018. С. 52–54.
Ахунбабаев Х. Г. Древний Кабуданжакет (к вопросу локализaции, генезиса и этапов развития ранне
феодальных владений и средневековых рустаков Самаркандского Согда) //Археология Средней
Азии. Тезисы докладов. Ташкент: Издательство САГУ, 1990. С. 26–28.
Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Сочинения, том I. М.: Издательство
восточной литературы, 1963. 783 с.Беленицкий А. М., Большаков О. Г., Бентович И. Б. Культура Средней Азии в VIII — начале XIII века.
М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1973. 344 с.
Бетгер Е. К. Извлечение из книги “Пути и страны” Абул-Касыма Ибн Хаукаля //Труды САГУ. Новая
Серия. Вып.11. –Ташкент: Издательство САГУ, 1957. С.13–40.
Вяткин В. Л. Материалы к исторической географии Самаркандского вилаята// Справочная книжка
Самаркандской области. Вып. 7. – Самарканд: Типография «Товарищества», 1902, 1902. 83 с.
Ibn Havqal. Surat al-ard. Yerning surati. Arab tilidan tarjima va izohlar muallifi Sh.S. Kamoliddin. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2011. B. 399
Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. Перевод с арабского, комментарии, исследование, указатели и
карты Наили Велихановой. Баку: Элм, 1986. 428 с.
Istaxriy. Kitab al-masalik val-mamalik (Yullar va o‘lkalar kitobi) // Arab tilidan o‘zbek tiliga R.T.
Xudayberganov tarjimasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019. B. 479
Камалиддинов Шамсиддин. «Китаб ал-ансаб» Абу Са‘да‘Абдалкарима ибн Мухаммада ас-Сам‘ани
как источник по истории и истории культуры Средней Азии / Под ред. П.Г.Булгакова. Ташкент:
Фан, 1993. 210 с.
Камолиддин Шамсиддин. Новый источник по исторической географии Средней Азии. Новейшие
исследования сочинения «ал-Канд фи зикр улама Самарканд». Saarbrücken: LAP LAMBERT
Academic Publishing, 2014. 372 с.
Мукминова Р. Г. К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. По материалам “Вакф-наме”.
Ташкент: Издательство АН УзССР, 1966. 354 с.
Аl-Muqaddasi. Ahsan al-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. Bibliotheca Geographorum Arabicorum. Vol. 5. al
Muqaddasī. Descriptio Imperii Moslemici / ed. H. Goerke. Frankfurt am Main: Institut für Geschichte
der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, Leiden: E. J. Brill, 1875. 303 p.
Azad A. Ecology, Economy, and the Conquest of Khurasan // The Umayyad World / ed. by A. Borrut. –
London; New York: Routledge, 2021. P. 332–345
Frachetti M. D, Berner J, Liu X, Henry Er., Maksudov F, Ju T. Large-scale medieval urbanism traced by
UAV-lidar in highland Central Asia // Nature. 2024 Oct;634(8036):1118–1124. doi: 10.1038/s41586
–08086–5. Epub 2024 Oct 23. PMID: 39443807.
Liu X. Nomads and Oasis Cities: Central Asia from the 9th to the 13th Century // The Wiley Blackwell
History of the World. – Hoboken: Wiley Blackwell, 2015. P. 211–229.
Piekarz P. Central Asian köshks from the Islamic period before the Mongol conquest: fortified, semi
fortified or unfortified? // Polish Archaeology in the Mediterranean. Vol. 28/2. 2019. – P. 493–508.
Spengler, R. N., Ventresca Miller, A. R., Schmaus, T., Matuzevičiūtė, G. M., Miller, B. K., Wilkin, S., et al.
An imagined past?: Nomadic narratives in Central Asian archaeology. Current Anthropology, 62(3):
, 2021. pp. 251–286. doi:10.1086/714245
Yāqūt al-Ḥamawī. Muʿjam al-Buldān / ed. M. J. de Goeje. In: Bibliotheca Geographorum Arabicorum. Vol.
Leiden: E.J. Brill, 1875. 303 p.
Shatzmiller M. Economic Performance and Economic Growth in the Early Islamic World // Journal
of the Economic and Social History of the Orient. Vol. 54, No. 2. 2011. P. 132–184. – DOI:
1163/156852011X586831.
Ciner O. El-Makdisî’nin Ahsenü’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm İsimli Eserinin Değerlendirilmesi ve
Türkçe Tercemesi: yüksek lisans tezi / Osman Ciner; danışman: Peter Starr. İstanbul: Fatih Sultan
Mehmet Vakıf Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018. 347 s.
Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin
Copyright (c) 2026 Oʻzbekiston arxeologiyasi
